Siirt’te Hangi Evliyalar Var? Bilimsel Mercekten, Gündelik Bir Anlatıyla
“Siirt’te hangi evliyalar var?” sorusu ilk bakışta sadece dini bir merak gibi duruyor. Ama işin içine biraz tarih, biraz sosyoloji, biraz da insan hikâyesi kattığınızda konu bambaşka bir yere evriliyor. Eskişehir’de üniversitede çalışan biri olarak şunu net söyleyebilirim: Evliyalar meselesi sadece inançla değil, toplumların hafızasıyla, şehirlerin kimliğiyle ve insanların anlam arayışıyla doğrudan ilişkili. Yani bu konu, sandığımızdan çok daha “bilimsel”.
Bir şehri düşünün; yüzyıllar boyunca farklı kültürlerden, dillerden, inançlardan insanlar gelip geçmiş. Geriye ne kalıyor? Binalar yıkılıyor, yollar değişiyor ama bazı isimler ve hikâyeler yaşamaya devam ediyor. İşte Siirt’teki evliyalar da tam olarak böyle bir kolektif hafızanın parçası.
Evliya Kimdir, Neden Bu Kadar Önemsenir?
Evliya Kavramına Kısa ve Net Bir Bakış
Evliya, en basit haliyle, halk arasında “Allah’a yakın olduğu” düşünülen, örnek kişiliğiyle öne çıkan insanlara verilen bir unvan. Akademik açıdan baktığımızda ise evliyalar, toplumun ahlaki değerlerini temsil eden, çoğu zaman da kriz dönemlerinde insanlara yön gösteren figürlerdir.
Bugün nasıl bazı akademisyenler, sanatçılar ya da düşünürler toplum üzerinde iz bırakıyorsa; geçmişte de evliyalar bu rolü üstlenmişti. Aradaki fark şu: Onların etkisi daha çok sözlü kültürle, menkıbelerle ve günlük yaşam pratikleriyle yayılıyordu.
Siirt’te Hangi Evliyalar Var? Öne Çıkan İsimler
Siirt, Anadolu’nun en eski yerleşim bölgelerinden biri. Bu da doğal olarak çok sayıda dinî ve tasavvufi figürün burada yaşamış olmasını beraberinde getiriyor. “Siirt’te hangi evliyalar var?” sorusuna verilecek cevaplar, şehrin tarihsel derinliğini de gözler önüne seriyor.
Şeyh Mücahit (Şeyh Mücahiddin)
Siirt denince akla ilk gelen evliyalardan biri Şeyh Mücahit. Türbesi bugün hâlâ ziyaret ediliyor. Ama burada önemli olan sadece ziyaret edilmesi değil; onun etrafında oluşan anlatılar. Halk arasında Şeyh Mücahit, adaletli, yardımsever ve ilmiyle öne çıkan biri olarak anlatılır.
Bilimsel açıdan bakarsak, bu tür anlatılar toplumun “ideal insan” tanımını yansıtır. Yani Şeyh Mücahit, sadece tarihsel bir şahsiyet değil; aynı zamanda Siirt halkının değerler setinin bir temsili.
İbrahim Hakkı Hazretleri (Erzurumlu ama Siirt’le Ayrılmaz)
“İbrahim Hakkı Erzurumlu değil miydi?” diyenleri duyar gibiyim. Evet, doğum yeri Erzurum ama Siirt’le kurduğu bağ o kadar güçlü ki bu şehirden ayrı düşünmek zor. Tillo’da (Aydınlar) yaşamış, eserlerini burada vermiştir.
İbrahim Hakkı Hazretleri, sadece bir evliya değil, aynı zamanda bir bilim insanıdır. Astronomiyle, matematikle, tıpla ilgilenmiştir. Marifetname adlı eseri, dönemi için adeta bir ansiklopedi gibidir. Bugünün diliyle söylersek: Çok yönlü bir akademisyen.
Şeyh Hamza El-Kebir
Siirt’te hangi evliyalar var? sorusunun bir diğer önemli cevabı da Şeyh Hamza El-Kebir’dir. Özellikle tasavvufi öğretileriyle tanınır. Onun etrafında şekillenen anlatılar daha çok sabır, tevekkül ve içsel arınma üzerine kuruludur.
Bunu modern hayata uyarlarsak, Şeyh Hamza El-Kebir’in temsil ettiği değerler, bugünün “mindfulness” ya da “yavaş yaşam” akımlarına hiç de uzak değil. İsimler değişiyor ama ihtiyaçlar pek değişmiyor.
Evliyalar ve Toplumsal Psikoloji
İnsanlar Neden Evliyalara Yönelir?
Bu noktada biraz sosyolojiye girelim ama korkmayın, sıkıcı olmayacak. İnsanlar belirsizlikle baş etmekte zorlanır. Hastalık, geçim sıkıntısı, gelecek kaygısı… İşte evliyalar, bu belirsizlik karşısında bir “güven duygusu” üretir.
Siirt’te türbe ziyaretlerinin hâlâ canlı olması da bununla ilgili. Bu ziyaretleri sadece dini bir ritüel olarak görmek eksik olur. Aynı zamanda bir rahatlama, bir iç konuşma, hatta bazen bir umut tazeleme biçimidir.
Siirt’te Evliyalar Kültürü Bugün Nasıl Yaşıyor?
Bugün Siirt’te evliyalar, sadece geçmişin bir parçası değil. Türbeler, ziyaretler, anlatılan hikâyeler hâlâ gündelik hayatın içinde. Gençler belki eskisi kadar detaylı bilmiyor ama isimler kulaktan kulağa aktarılmaya devam ediyor.
Bunu şehir belleği açısından düşündüğümüzde, evliyalar birer “kültürel işaret taşı” gibi. Navigasyon uygulaması yokken yolları bulmamıza yarayan tabelalar misali, bu figürler de topluma yön gösteriyor.
Sonuç: İnanç, Tarih ve İnsan Hikâyesi Aynı Yerde Buluşunca
Siirt’te hangi evliyalar var? sorusu, sadece bir liste yapma meselesi değil. Bu soru bizi; tarihle, bilimle, insan psikolojisiyle ve gündelik hayatla aynı anda buluşturuyor. Evliyaları anlamak, aslında insanın kendini anlamaya çalışmasının başka bir yolu.
Ve kabul edelim, bazen en akademik soruların cevabı bile bir türbenin avlusunda, sessizce otururken daha net hissedilebiliyor.